lan makenalan ring facebook

Kamis, 08 November 2012

Pidarta: Nglestariang Basa Bali Maka Utsaha Ngewangun Karakter Bangsa

          Pidarta puniki dados ka-copy nanging elingang nagingin alamat blog puniki

Suksma antuk galah sane katiba ring padewekan tityang
       Bapak Kepala Sekolah SMA Negeri 1 sane mustikayang tityang
       Bapak/ibu dosen pengajar SMA Negeri 1sane kusumayang tityang
       Miwah ida dane sareng sami sane tresna sihin tityang,
       Om Swastyastu
Suksma aturang tityang majeng ring Ida Shang Hyang Widhi Wasa mawinan wit sangkaning paswecan Ida iraga sareng sami prasida masadu arep driki. Ainggih Ida dane sareng sami, rahinane mangkin tityang jagi mapidarta. Murdan pidarta tityange inggih punika “Nglestariang Basa Bali Maka Utsaha Ngewangun Karakter Bangsa”. Dumogi pidartan sane pacang  tityang aturang  puniki wenten pikenohnyane.
Basa Bali kawentenannyane ring aab jagate sekadi mangkin tan bina ya sekadi sepeda ontel. Napi mawinan tityang ngumpamayang sekadi punika? Mawinan yening manut ring padewekan tityang Basa Bali punika boya ja sios wantah silih sinunggil artha brana sane kaicenin olih para penglingsir iraga nanging iraga lek utawi nenten juari nganggen artha punika ritatkala mebebaosan. Rasa lek mebasa Bali puniki makehan wetu saking para yowana, krama perkotaan, miwah krama lianan sane kasorohang “masyarakat modern”. Sane dados cihna yening wenten rasa lek mabasa Bali ring krama-krama sekadi punika kacihnayang saking kawentenan Bahasa Indonesia dados basa keseharian nganti basa Bali. Kehanan sekadi puniki jakti ngengsekin manah. Basa Bali sane dados warisan budaya, kalah pamor tekening Bahasa Indonesia.
Yening iraga sareng sami nguratiang, napi sujatine sane ngawinang anake lek mabasa Bali? Manut ring uratian tityang, niki kaawinang olih dampak negatif Globalisasi. IPTEK sane sayan nglimbak punika boya ja madue iusan sane becik kemanten nanging malih madue iusan sane kaon. Sampun akeh anake maosang yening kemajuan ring bidang teknologi punika ngawinang nilai-nilai budaya sane luih punika luntur. Basa Bali silih sinunggil contonyane. Basa Bali kakasorang olih bahasa Inggris utawi bahasa Indonesia mawinan basa-basa punika pinih ngasilang jinah. Transaksi bisnis punika jakti saja mangda nganggen bahasa Inggris utawi bahasa Indonesia, piranti komunikasi sane canggih pinih akeh nganggen bahasa Inggris, Jepang, lan basa dura negara lianan, tayangan ring televisi masih akehan ngangge bahasa Indonesia lan basa non Bali lianan. Nanging saking makasami conto punika nenten ja dados alasan iraga mangda ngedohin basa Bali napi malih lek mabasa Bali.
Ida dane sareng sami, pastika wenten pitaken ring pakayunan Ida dane soang-soang napi mawinan tityang kukuh mempromosiang basa Bali yening ten bernilai bisnis sekadi bahasa Inggris lan bahasa Indonesia?  Tityang memprosiang produk lokal puniki mawinan tityang rumasa akeh pisan kawigunan ipun ring sang sane nganggen. Mangkin lan saihang basa Bali tekening bahasa Inggris utawi bahasa Indonesia. Manut ring padewekan tityang sekadi niki. Bahasa Inggris nilai etika sane wenten ring drika akidik mawinan ten wenten sane kawastanin rasa basa. Contonyane yen mababaosan sane alit tekening sane kelihan, ipun makakalih ngangge “you” (bahasa Indonesia, kamu). Niki yen manut ring kebudayaan iraga, sang sane alit kabaos tulah. Nanging ring bahasa Inggris nenten ngawinang pikobet. Yen mabasa Indonesia nilai etika sampun wenten nanging rasa basannyane kantun kirang. Ragam bahasa sane nyihnayang etika ring bahasa Indonesia punika wantah akidik. Nah mangkin iraga patut bangga mawinan basa Bali punika madue rasa basa sane jangkep. Iraga ritatkala mebebaosan ngangge basa Bali setata nguratiang anggah ungguhing basa. Anggah ungguhing basa Bali sane keanggen ritatkala mebebaosan punika ngawinang iraga melajahin etika. Basa napi sane keanggen mebebaosan tekening anak menak, tekening pejabat pemerintahan, tekening rerama, tekening sawitra, makasami ipun wenten etikanyane. Majeng ring sira iraga  mabebaosan punika nentuang soroh basa napi sane keanggen. Yen iraga mebebaosan  tekening sawitra nenten ja pateh teken mebebaosan tekening rerama. Kenten masih yening iraga mabebaosan tekening sang sane menak melianan tekening yening iraga mebebaosan tekening sane jaba. Nika makasami wenten uger-ugernyane ring basa Bali.
Etika ring sajeroning mabasa Bali puniki pacang ngewetuang nilai-nilai positif sane maguna ring pawangunan karakter. Yening ngrereh jadma wikan ring jagate puniki pastika akeh, nanging yening ngrereh jadma sane madue karakter luhur nika sukeh pisan. Kapradnyanan yen ten kaimbangin olih parilaksana becik, nika pacang nyiptayang jadma sane sekadi teroris. Teroris nika sujatinnyane jadma sane madue kapradnyanan tegeh. Nanging sayang, kapradnyanan ipun kaanggen ngerusak.
Melajahin basa Bali boya ja sewates ngawacen, mebebaosan, nyurat, utawi mirengang. Mejahain basa Bali nika raket paiketannyane tekening agama lan seni. Agama, seni, kosa basa nika mecampur dados asiki inggih punika basa Bali. Olih mawinan asapunika nguasain basa Bali akeh kidiknyane pacang nguasain malih agama lan seni. Kemampuan mebasa Bali, meagama, lan nyenengin seni budaya pacang ngewetuang jadma sane madue luih tur mautama.
Sane mangkin, sapunapi caran iraga nglestariang basa Bali pinika? Sane kapertama kakawitin saking padewekan iraga newek. Iraga mangda uning yening basa Bali punika sekadi warisan sane patut kaplajahin. Mlajahin basa Bali mangda setata ring kehanan sane wastane ‘‘mengasyikan”. Yening iraga sampun seneng mlajahin basa Bali sinah iraga pacang setata ngajegang basa Bali punika. Elingang malih mangda nganggen basa Bali dados basa keseharian. Yening iraga newek sampun sane kawastanin nglestariang basa Bali, sane mangkin lan  ajakin anake lianan mangda nglestariang basa Bali. Dados kalaksanayang paruman, seminar, utawi dharma wacana sane wenten paiketannyane maka utsaha nglestariang basa Bali. Ajahin malih anak alit utawi para yowana mabasa Bali. Niki patut pisan mangda benjang-bencang tercetak sumber daya manusia sane berbudaya. Setata icenin dukungan majeng ring utsaha pemerintah sane nglestariang basa Bali. Sekancan utsaha sane positif punika patut iraga miletin. Miwah akeh malih utsaha-utsaha mangda nglestariang basa Bali.
Ida dane sareng sami, wantah asapunika daging pidartan tityang. Tityang nunas pangampura yening wenten kaiwangan tityang ritatkala mapidarta. Tityang malih ngelingang ring Ida dane sareng sami mangda setata nglestariang basa Bali mawinan basa Bali punika akeh pikenohnyane ring sajeroning utsaha ngawangun karakter bangsa. Ainggih Ida dane sareng sami, tityang puputang antuk parama shanti.

Om Shanti Shanti Shanti Om

Jumat, 26 Oktober 2012

Satua Bali: Men Tiwas Teken Men Tiwas


Satua puniki titiang rereh saking panuturan masyarakat umum lan kapublikasiang maka utsaha ngelestariang budaya Bali. Dados ka-copy satua puniki nanging elingang nagingin alamat blog titiang

Men Tiwas Teken Men Sugih
            Ada katuturan satua Men Tiwas teken Men Sugih. Men Tiwas buka adane Ia mula tiwas pisan. Gegaene tuah ngalih saang kaalase. Kerana Ia tuah megae ngalih saang, apa tuara gelahanga. Kadirasa baas lakar jakan jani Ia tuara ngelah. Yadin Ia tiwas buka keto nanging solahne melah, demen ia matetulung, jemet maturan, lan setata mabikas sane beneh. Len pesan teken Men Sugih. Men Sugih mula saja buka adane Ia sugih pesan nanging bikasne jele. Sombong, demit, jail teken anak tiwas, miwah setata mabikas jele.
            Sedek dina anu ritatkala Men Tiwas nyakan, ia tusing ngelah api. Kemu lantas Ia ka umah Men Sugihe ngidih api.
            “Mbok mbok ngidih ja tiang apine” keto Men Tiwas makaukan
           “Ngujang nyai mai ngdidih api? Kanti api nyai sing ngelah?” keto pasutne Men Sugih sada bangras pesu uling jumahan umahnee.
            “Tiang lakar nyakan mbok nanging tusing ngelah api jumah”
            “Nah lakar kebaang nyai api, kewala opin malu ngaliin kutu di sirah wakene. Aliin nganti kedas sirah wakene nyanan baanga ja upah baas acrongcong” keto pesautne Men Sugih. Nyak lantas Men Tiwas ngaliin kutune Men Sugih nganti tengai mare suud. Men Tiwas lantas baanga upah baas acrongcong teked jumahne baase ento jakana. Sesampune Men Tiwas mulih, Men Sugih nyiksikin sirahne lan bakatanga kutu aukud. Gedeg basange Men Sugih kerana makatang kutu aukud. Kemu lantas Ia ka umah Men Tiwase.
            “Eh Nyai jelema tiwas, tolih ne wake makatang kutu aukud di sirah wakene. Mai jak baase ne baang wake busan!” keto Men Sugih ngomong neked jumahne Men Tiwas.
            “Baase busan suba bakat jakan tiang mbok” Men Tiwas nyautin.
            “Nah ento suba mai aba, kadong ja suba dadi nasi!” lantas Men Sugih nyemak baase ane lakar lebeng dadi nasi ento.
            “Nyai masi busan ngidih api teken wake, jani saange ne misi api ene jemak wake aba mulih!” Men Sugih merondong nasine Men Tiwas ane makiken lebeng lan saange ane misi api abane ke umahne. Men Tiwas tusing ngidaang ngomong apa. Ia tuah ngidaang bengong ningalin tingkahne Men Sugih sambilanga naanang basangne seduk.
            Buin manine Men Sugih nundenin Men Tiwas ngopin nebukang padi lan nyanjiang upah baas duang crongcong. Men Tiwas nyak nebukang padine Men Sugih. Nganti tengai mare ia suud lan baanga upah baas duang crongcong teken Men Sugih. Sesampune Men Tiwas mulih, Men Sugih maliin baasne lan bakatanga latah dadua. Gedeg pisan Men Sugih lantas Ia kemu ka umah Men Tiwase lakar nuntun Men Tiwas.
            “Eh nyai Men Tiwas, mula saja nyai tusing bisa magarapan. Ibi tunden ngaliin kutu tusing kedas. Jani tunden nebuk padi, ne tolih wake maan latah dadua. Kerana nyai tusing melah nyemak gae, jani mai aba baase ane wake baang teken nyai I nuni semeng!” keto omongne Men Sugih dawa malemad.
            “Kenkenang tiang nguliang mbok, baase suba jakan tiang lan mekiken lebeng” Men Tiwas mesaut.
            “Nah ento suba mai aba!” Men Sugih merondong baase ane mekiken lebeng ke umahne. Men Tiwas engsek atine ningalin tingkah Men Sugihe buka keto. Sing kerasa ngetel yeh paningalane ngenehang basang seduk uli semengan tusing misi apa, jani buin kajailin olih Men sugih.
            Sedek dina anu Men Tiwas kemu ka alase ngalih saang teken paku. Sedek iteha ngalih paku di bet-bete saget teka kidang kencana.
            “Eh Men Tiwas, apa kaalih ditu?” keto Sang Kidang metakon. Men Tiwas makesiab nepukin ada kidang bisa ngomong.
            “Tiang ngalih saang teken psku nika jero Kidang” pesautne Men Tiwas sada ngejer.
            “Anggon gena ngalih keketo?”.
            “Lakar adep tiang nika, yen ada sisa wawu ja anggen tiang jumah”.
            “Eh Men Tiwas, yen nyai nyak nyeluk jit nirane, ditu ada pabaang nira  tekening nyai!”. Men tiwas lantas nyak nyeluk jit kidange ento. Mara kedenga limane bek misi emas. Kendel pesan Men Tiwas maan mas bek pesan. Mara konanga Men Tiwas lakar ngaturang suksma teken Sang Kidang, lautan Sang Kidang suba ilang.
            Men Tiwas ngaba emase ento mulih. Prejani Men Tiwas dadi anak sugih. Ia teken pianakne mekejang nganggo bungah dugase mablanja ka peken. Men Sugih iri ningalin Men Tiwas lan pianakne makejang makronyoh nganggo mas. Kisi-kisi ia matakon teken Men Tiwas.
            “Men Tiwas, dija nyai maan emas kene ebekne?”
            “Kene mbok, ibi tiang ngalih saang teken paku. Saget teka kidang bisa ngomong nunden nyelek jitne. Nyak lantas tiang, mara kedeng adi bek limane misi emas” keto Men Tiwas nyatuaang undukne ibi. Ningeh satuane Men Tiwas buka keto, ngencolang ia mulih lan mapanganggo buka anak tiwas. Men Sugih lantas kemu ke alase lan manyaru buka anak tiwas. Teka lantas Sang Kidang lan nakonin Men Sugih.
            “Eh jadma tiwas ngudiang nyai ditu krasak-krosok? Apa kaaliah?”.
            “Uduh jero Kidang, tiang niki durung ngajeng. Awinan nika tiang driki ngalih saang lan paku lakar adep tiang lan pipisne anggon tiang meli baas” Men Sugih melog-melogin Kidang Kencana.
            “Lamun keto lan seluk jit nirane, ditu ada pabaang nira”. Nyak lantas Men Sugih nyelek jit kidange ento. Kendel pesan kenehne kadenanga lakar maan mas. Nanging pas seluka jit kidange, Sang Kidang ngijemang jitne. Men Sugih paida abana ka dui-duine nganti awakne telah matatu.
            “Uduh tulung tulung! Tiang kapok, tiang kapok!” keto Men Sugih makuuk kesakitan. Mare neked di pangkunge mare elebanga Men Sugih. Men Sugih tusing nyidaang naanang sakit lantas ia pingsan. Disubane ingetan megaang ia mulih. Teked jumahne ia gelem keras lantas ngemasin ia mati.
            Yen iraga dadi manusa mangda ten sekadi Men Sugih. Bikasne jele, iri ati, demit, lan setata nyailin anak lacur. Yadin iraga sugih, nanging iraga tusing dadi mabikas serasa ngisi gumi. Patutne iraga eling lan setata matetulung teken anak sane lacuran mangda kasugihan iraga maguna.

Kamis, 25 Oktober 2012

Satua Bali : I Siap Selem


Satua puniki titiang rereh saking panuturan masyarakat umum lan kapublikasiang maka utsaha ngelestariang budaya Bali. Dados ka-copy satua puniki nanging elingang nagingin alamat blog titiang


I Siap Selem

Ada katuturan satua I Siap Selem ngelah pianak pepitu. Ane paling cerika tusing ngelah bulu madan I Doglagan. Sawai-wai I Siap Selem ngalih amah nganti ke dauh pangkunge. Sedek dina anu ritatkala I Siap Selem teken panak-panakne ngalih amah dauh pangkunge, lantas langite megerudug nyihnayang lakar ujan.
“Me, lan jani mulih. Ento guleme gede gati” keto pianakne kelihan ngomong.
“Ao me yang takut nyanan iraga ujanan dini” pianakne lianan milu masaut
“Cening jak mekejang, lan jani ditu di umahe ento malu maembon. Yen jani iraga mulih pedas iraga ujanan. Tolih ento adine, I Doglagan. Ia tusing ngelah bulu. Yen ia ujanan pepes bisa mati” keto I Siap Selem  maorahan teken pianak-pianakne. Lantas I Siap selem teken pianakne makapitu ngungsi keumahe ane ada di sisin pangkunge ento.
“Jero jero sane madue  pondok niki, dados ke tiang milu maembon?” keto I Siap Selem metakon.
Lantas pesu ane ngelah umahe ento boya ja sios wantah meong lua madan Meng Kuuk.
“Ngeong ngeong.. ih cai Siap Selem ngujang cai mai?”
“Jero Meong, tiang mriki jagi maembon mawinan tiang madue pianak-pianak kari alit. Tusing melah keneh tiange ngajakin ngrobok ujan”.
“Nah lamun buka keto, lan mai macelep ka tengah” ditu lantas Meng Kuuk ngajakin I Siap Selem tekening pianakne mulihan. Sajaan lantas tuun ujan bales pesan ngaenang pangkunge blabar. Meng Kuuk nanjenin I Siap Selem apanga nginep di umahne. I Siap Selem nyak nginep kerana ia pedalem teken pianakne. Petengne I Siap Selem tusing ngidayang pules. Ditu lantas ia ningeh Meng Kuuk mererembug ajaka pianak-pianakne.
            “Cening ajak mekejang, petenge ene iraga lakar pesta besar. Ne meme ngelah siap pengina ngajak pianak makapitu” keto munyine Meng Kuuk.
            “Tiang baang kibulne me!” keto pesaut panakne
            “Tiang baang kampidne me!” pianakne len milu mesaut
            Ningeh tutur Meng Kuuke teken pianak-pianakne buka keto, lantas I Siap Selem nundunin pianak-pianakne
            “Ning bangun ning. Ento Meng Kuuk nagih ngamah iraga. Mai jani iraga megedi uling dini. Cening malu mekeber nyanan Meme ngemilunin”. Lantas seka besik pianak I Siap Seleme makeber ngecosin pangkung.
            Brrr.. Burr.. Suuak… Keto pianakne ane paling keliha makeber.
            “Apa ento Siap Selem?” metakon Meng Kuuk
            “Ento don timbule ulung” keto I Siap Selem nyautin
            Brrr.. Burr.. Suuak… keto pianakne lenan makeber
            “Apa ento Siap Selem?” Meng Kuuk buin mtakon
            “Ento don tiinge ulung” pesautne Siap Selem.
            Lantas seka besik pianakne I Siap Selem mekeber ngentasin pangkung. Jani enu I Siap Selem teken I Doglagan dogen ditu di umahne Meng Kuuk. Mabesen lantas I Siap Selem teken I Doglagan.
            “Cening Doglagan, jani Meme lakar ngalahin cening dini. Nyanan yen lakar amaha teken I Meng Kuuk, duegang bane madaya. Orahang eben caine nu pait, nu belig, sing pantes daar malu. Tunden Ia ngubuhin cai nganti tumbuh bulu. Yen suba tumbuh bulun caine, ditu lantas cai keberang ibane mulih”.
Lantas I Siap Selem makeber ngentasin pangkung. Brrr.. Burr.. Suuak… keto munyin pakeber I Siap Seleme.
“Apa ento Siap Selem?” mtakon lantas I Meng Kuuk. Tusing ada ne nyautin. Ditu lantas I Meng Kuuk nelokin pedemane I Siap Selem. Mekesiab lantas ia mare dapetanga tuah ada I Doglagan ditu.
“Beh, pasti busan ane orahange don-donan ulung ento boya ja len wantah I Siap Selem teken pianak-pianakne”
“Meme kanggoang dogen suba pitike cenik ene daar” keto panakne mamunyi.
“Duh jero para meong sinamian, sampunang tiang ajenga mangkin. Tiang konden tumbuh bulu sinah eben tiange pait, belig, miwah ten jaan ajeng. Pinih becik ubuhin dumun tiang nganti tumbuh bulu, drika wawu dados ajeng tityang” I Doglagan mautsaha madaya upaya apang sing amaha teken I Meng Kuuk lan pianak-pianakne. I Meng Kuuk kena baana kabelog-belog baan I Doglagan. Ia nyak ngubuhin I Doglagan. I Doglagan wadahina guungan lan sabilang wai baanga ngamah. Gelising satua jani bulun I Doglagane suba tumbuh. Meng Kuuk lan pianakne pada repot ngae lakar basa anggona ngolah ben Doglagane.
“Eh cai Doglagan, jani cai lakar amah kai”
“Nggih dados nika jero. Nanging apang eben tiange jaanan, keburang dumun tiang ping telu”
Meng Kuuk lantas ngeburang I Doglagan. Prrrr. Prrrr. Prrrr. Pas keburane ping telu mekeber lantas I Doglagan. Joh pakeberne lantas ngenceg duur batune. Meng Kuuk nguber I Doglagan lan tingalina ia ngenceg duur batune. Meng Kuuk nyagrep nanging I Doglagan ngenggalang makeber. Ane sagrepa I Meng Kuuk boya ja len tuah batu ane ngranaang gigine pungak. I Doglagan makeber sambilanga ngendingin I Meng Kuuk.
“Ngik ngak ngik nguk gigi pungak nyaplok batu. Ngik ngak ngik nguk gigi pungak nyaplok batu.”
Keto suba upah anake ane demen mebikas corah. Iraga mangda setata madaya upaya yening nepukin unduk lan ngelawan sane mabikas jele.